Biobased Bouwen: Het Geheim van de S(ch)mid

31 juli 2021
31 juli 2021 Ralf

Het zomerreces zit er weer aan te komen. Traditioneel altijd toch weer topdrukte zo vlak voordat de bouwvak ingaat. In een pauzemoment had ik toch even de tijd om de eerste aflevering van Cobouw “The Fixers” te zien. Het draaide om een eerlijker speelveld voor biobased bouwen, want koolstofopslag van hout telt niet goed mee in de milieuprestatie van materialen. Het is een weerspiegeling van de biomassadiscussie uit de energietransitie. Heel kort gezegd: is het gebruik van hout dan wel biomassa wel klimaat (lees CO2) neutraal of zelfs positief? Lost biobased bouwen “het probleem” wel op werd er op het einde van The Fixers gevraagd? “Tja wat is biobased bouwen?” Volgde er na enige aarzeling.

Start with Why

Soms is het goed om een moment van bezinning in te lassen in de vaart der volkeren, zeker tijdens een zomervakantie. Maar in plaats van dat ik u hier verveel met een droge definitie van biobased bouwen, kijk ik liever naar het waarom van biobased bouwen. Start with Why zei Simon Sinek al. Het waarom van biobased bouwen is vandaag de dag uiteraard sterk klimaat gedreven en geeft de bouw de mogelijkheid grondstoffen en materialen te gebruiken die koolstof vastleggen. Kijken we terug in de geschiedenis en dan met name naar de moeder van biobased bouwen: bio ecologisch bouwen dan speelt vooral de balans tussen mens en natuur een belangrijke rol. Thema’s als biodiversiteit en tegengaan van verspilling en vervuiling hangen nauw samen met onze strijd tegen klimaatverandering.

Never Waste a Good Crisis

We zien steeds meer in dat ook de bouwindustrie haar negatieve impact drastisch moet verminderen. Het vergezicht is daarbij een industrie die lokaal haar biobased grondstoffen laat groeien en komt tot een bouw- en productieketen waarbij producent en bouwlocatie zo dicht mogelijk in elkaars nabijheid zijn. In de huidige vorm van biobased bouwen zijn we daarvoor in grote mate nog steeds afhankelijk van buitenlandse (deel)producten. Kijken we bijvoorbeeld naar hout dan bedraagt het zelfvoorzienende deel in Nederland nog geen 10% van het aanbod. Maar toch, met het bovengenoemde vergezicht in het achterhoofd: welke biobased bouwindustrie zouden we in Nederland voor elkaar kunnen krijgen?

De stikstofcrisis introduceert een onverwachte partner in de bouw, de boer. Of om precies te zijn de veeboer. De penibele situatie van de boeren door de stikstofcrisis, uit zich in protesten voor behoud van het bestaande. Nu is juist het moment om nieuwe of aanvullende verdienmodellen te zoeken. Het produceren van land-bouw gewassen (ik zet er bewust een streepje tussen) kan weleens dat nieuwe verdienmodel zijn. Ik rekende al eens uit dat er ca. 553.000 hectare grond gemoeid is met de vee industrie. Met dat oppervlak kunnen 50.000 woningen geheel uit houtproducten of 73.000 woningen van HSB en biobased isolatiematerialen gebouwd worden. Of we isoleren er 221.200 bestaande woningen met een plantaardig isolatiemateriaal mee na, elk jaar!

Wat de Boer Niet Kent

Zeker dat laatste is, gezien de energietransitie interessant. Tot nu toe isoleren we nog voornamelijk met fossiel intensief geproduceerd isolatiemateriaal, dat een hoge aanvangsuitstoot van CO2 heeft of met isolatie met een hoge stikstofuitstoot. Plantaardige of biobased isolatiematerialen bieden een goed alternatief. En niet alleen voor de bouw. In de land en akkerbouw is namelijk ook een ware transitie aan de gang naar een bio ecologische vorm waarbij land/akkerbouw in balans is met de natuur. In plaats van overbemeste, met glyfosaat platgespoten mono gewassen, zien we ecologische boeren gebruik maken van wisselteelt, rustgewassen, gewassen voor natuurlijke meststoffen, gemengde akkers met insectenvriendelijke kruidenrijke akkerranden. De akkers worden weer een voedingsbodem voor biodiversiteit. Bouw gewassen passen hier naadloos in. Wat te denken van:

1. Stro

Bouwen met stro kent al een relatief lange traditie in Nederland en is inmiddels ook als geprefabriceerd gevelelement op de markt verkrijgbaar. Stro is een restproduct van graanproductie van met name tarwe en gerst en ruim voorhanden in EU en NL.

2. Vlas

Vlas is ook al enige tijd in de omgang en kennen we vooral van de linnen en de lijnzaadolie die we aantreffen in veel biobased verfsystemen. Inmiddels is vlas ook in prefab dak en gevelelementen te vinden.

3. Hennep

De hennep isolatie wol is er al een tijdje maar ook met het hennephout valt te bouwen in de vorm van kalkhennep. In Boekel wordt momenteel voor het eerst een CPO-project gerealiseerd met een prefab gevelsysteem. Hennep legt per jaar per hectare 2x zoveel koolstof vast als 1 hectare bos per jaar, heeft relatief weinig water nodig en door zijn snelle groei is onkruidbestrijding niet nodig.

Stro, vlas en hennep zijn momenteel naast houtvezel dé biobased materialen die ver genoeg zijn doorontwikkeld om zonder problemen te kunnen worden toegepast als biobased isolatiemateriaal. Daarnaast zijn er ook nog interessante nieuwkomers.

4. Lisdodde

De laatste jaren gaan er weer stemmen op om vernatting van Nederland weer toe te staan o.a. om de problematiek van verzakking van huizen en wegen tegen te kunnen gaan. Lisdodde is een plant die het goed doet in de natte veenweidegebieden en waar momenteel al veel belovende resultaten worden geboekt met o.a. isolatiepanelen. Ook komt de blik te liggen op geïndustrialiseerde gevelpanelen gevuld met lisdodde.

5. Miscanthus
Dit gewas is vergelijkbaar met hennep. Het groeit snel maar heeft wel ca. 2-3 jaar nodig om zich tot volwaardig gewas te ontwikkelen. Het legt per jaar per hectare 4x zoveel koolstof vast als een hectare bos per jaar, heeft ook weinig water en nagenoeg geen pesticide nodig. De omstandigheden voor miscanthus zijn door heel Nederland wel gunstig te noemen. Miscanthus is nu nog vooral op de markt als strooisel voor ligboxen maar is ook een goede grondstof voor biobased plaatmateriaal.

6. Mycelium

Dit zijn schimmeldraden die we het best kennen als 2 monocaryoten samenvoegen en een paddenstoel worden. Mycelium breken plantaardig materiaal af en zo groeien ze. Door ze in een mal te laten groeien en af te bakken (zodat de groei weer stopt) heeft mycelium zijn weg weten te vinden in de verpakkingsindustrie. Men is ook druk bezig om mycelium in te zetten als vervanger van piepschuimisolatie zoals bv. de zgn. “broodjes” in een balken broodjes vloer.

7. Bermgras
Iedereen in Nederland is wel bekend met de kilometers infrastructuur van wandel- en fietspaden, rijwegen omzoomd door bermgras. En elk jaar komen er honderdduizenden tonnen maaisel vrij uit de Nederlandse bermen die tot nu toe voornamelijk hun weg naar de composthoop vinden. Een Zwitsers bedrijf heeft een procedé ontwikkeld om van dit “verloren gras” isolatiemateriaal te maken die zich kan meten met andere isolatiewollen.

Publiek Geheim

Na de zomer luidt Cobouw in oktober de transitieweek biobased bouwen in. Een paar maanden later zal op 15 december de Vereniging Integrale Biologische Architectuur (VIBA) 45 jaar bestaan. Professor Peter Schmid richtte, samen met studenten aan de TU/e, deze vereniging in 1976 op. Hij stond daarbij een bouwcultuur voor die het mogelijk maakt om een leefomgeving te creëren waarbij er balans is tussen mens en natuur. Uitgangspunten die we bijvoorbeeld ook kennen vanuit het Institut für BauBiologie+Nachhaltigkeit (IBN). In de bovenstaande geschetste ontwikkelingen tekenen zich contouren af van een leefomgeving die voor Peter Schmid al een tijd geen geheimen meer kent. Laat het vanaf vandaag een publiek geheim zijn.

 

Biobased Bouwen: Het Geheim van de S(ch)mid werd als opiniestuk gepubliceerd in Cobouw: nieuws duurzaamheid op 30 juli 2021